Αφού όλοι διαφωνούσαμε, πώς καταλήξαμε να πούμε “Ναι”;
Η κοινή λογική μάς λέει ότι πρόκειται για δειλία ή υποκρισία. Η Οργανωσιακή Ψυχολογία, ωστόσο, έχει αποδείξει ότι πρόκειται για ένα βαθύτατα ριζωμένο βιολογικό και κοινωνικό ένστικτο επιβίωσης, το οποίο μπορεί να κοστίσει στις επιχειρήσεις την ίδια τους τη βιωσιμότητα.
ΕΑν αυτές οι σκέψεις σας φαίνονται γνώριμες, δεν είστε μόνοι. Ως ψυχοθεραπευτής, ακούω καθημερινά στο γραφείο μου ανθρώπους, συχνά εξαιρετικά ευφυείς και απόλυτα λειτουργικούς, να κοιτάζουν απορημένοι τον ίδιο τους τον εαυτό και να ρωτούν: «Γιατί παίρνω αποφάσεις που ξέρω από πριν ότι θα μετανιώσω; Μήπως με σαμποτάρω επίτηδες;».
Η κοινωνία μάς έχει εκπαιδεύσει να απαντάμε σε αυτό το ερώτημα με ενοχές. Βαφτίζουμε τον εαυτό μας «αδύναμο» ή «παρορμητικό». Η κλινική ψυχολογία και τα συμπεριφορικά οικονομικά, ωστόσο, έχουν μια πολύ διαφορετική, απενοχοποιητική εξήγηση. Οι αποφάσεις που παίρνουμε δεν είναι αποτέλεσμα έλλειψης ευφυΐας, αλλά μιας πολύπλοκης, και συχνά συγκρουσιακής, νευροβιολογικής διαδικασίας.
Το Παράδοξο των Δύο Εγκεφάλων (Σύστημα 1 vs Σύστημα 2)
Για να κατανοήσουμε γιατί δρούμε ενάντια στη λογική μας, πρέπει πρώτα να αποδεχτούμε ότι δεν σκεφτόμαστε με έναν, ενιαίο τρόπο. Στο μνημειώδες έργο του, ο νομπελίστας Daniel Kahneman (2011) ανέπτυξε τη Θεωρία της Διπλής Επεξεργασίας (Dual Process Theory). Σύμφωνα με αυτήν, ο εγκέφαλός μας λειτουργεί με δύο εντελώς διαφορετικά συστήματα λήψης αποφάσεων.
Το Σύστημα 1 είναι ο «αυτόματος πιλότος». Είναι γρήγορο, διαισθητικό, συναισθηματικό και δεν απαιτεί καμία προσπάθεια. Είναι το σύστημα που μας κάνει να τραβάμε το χέρι μας από τη φωτιά. Το Σύστημα 2, αντίθετα, είναι ο «λογικός αναλυτής». Είναι αργό, μεθοδικό, καταναλώνει τεράστια ενέργεια και ευθύνεται για τον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό (π.χ. «θα αποταμιεύσω χρήματα» ή «θα βάλω όρια σε αυτή τη σχέση»).
Το πρόβλημα είναι ότι το Σύστημα 2 κουράζεται εύκολα. Όταν είμαστε αγχωμένοι, άυπνοι, ή συναισθηματικά φορτισμένοι (ένα φαινόμενο που ονομάζεται Εξάντληση του Εγώ – Ego Depletion), ο λογικός αναλυτής «κατεβάζει ρολά». Εκείνη ακριβώς τη στιγμή, το Σύστημα 1 παίρνει το τιμόνι. Εκείνη τη στιγμή, το μήνυμα στον πρώην φαντάζει ως μια εξαιρετική, διαισθητική ιδέα, γιατί ο εγκέφαλος αναζητά απεγνωσμένα άμεση παρηγοριά, αγνοώντας τις μακροπρόθεσμες συνέπειες.
Το Χάσμα Ενσυναίσθησης (Hot-Cold Empathy Gap)
Μια από τις πιο συναρπαστικές εξηγήσεις για τις «ακατανόητες» αποφάσεις μας έρχεται από τον ερευνητή George Loewenstein (2005) και ονομάζεται Χάσμα Ενσυναίσθησης (Hot-Cold Empathy Gap). Η θεωρία αυτή εξηγεί γιατί αδυνατούμε να προβλέψουμε πώς θα συμπεριφερθούμε όταν αλλάξει η συναισθηματική μας κατάσταση.
Όταν είμαστε ήρεμοι (σε “ψυχρή” κατάσταση), η λογική μας λειτουργεί άψογα. Λέμε με απόλυτη σιγουριά: «Δεν θα θυμώσω αν μου κάνει παρατήρηση ο προϊστάμενος αύριο». Όμως, όταν βρεθούμε αντιμέτωποι με την πραγματική απειλή (μια “θερμή” συναισθηματική κατάσταση όπως ο φόβος, ο θυμός ή η απόρριψη), η χημεία του εγκεφάλου μας αλλάζει ριζικά. Η αμυγδαλή του εγκεφάλου ενεργοποιείται και η λογική μας εκτοπίζεται. Παίρνουμε την παρορμητική απόφαση να αντιδράσουμε έντονα ή να κλειστούμε στον εαυτό μας, αδυνατώντας να θυμηθούμε την «ψυχρή», λογική υπόσχεση που είχαμε δώσει. Δεν φταίει ο χαρακτήρας σας· φταίει το γεγονός ότι ο “ήρεμος” εαυτός σας δεν μπορεί να κατανοήσει τις ανάγκες του “συναισθηματικά φορτισμένου” εαυτού σας.
Η Προτεραιότητα της Βραχυπρόθεσμης Ανακούφισης
Πολλοί θεωρούν ότι η αναβλητικότητα ή οι κακές επιλογές είναι θέμα κακής διαχείρισης χρόνου ή πειθαρχίας. Οι σύγχρονες έρευνες στην ψυχολογία (Sirois & Pychyl, 2013), ωστόσο, απέδειξαν ότι αυτές οι συμπεριφορές είναι στην πραγματικότητα εργαλεία Ρύθμισης του Συναισθήματος (Emotion Regulation).
Όταν έχουμε μπροστά μας μια δύσκολη απόφαση, έναν τερματισμό σχέσης ή ένα απαιτητικό επαγγελματικό βήμα, βιώνουμε άγχος. Ο εγκέφαλός μας, ο οποίος είναι προγραμματισμένος να αποφεύγει τον πόνο, αναζητά τρόπους να ρυθμίσει αυτή τη δυσάρεστη διάθεση τώρα. Η άμεση ικανοποίηση (instant gratification), είτε αυτό είναι μια περιττή αγορά, είτε το να δούμε ένα ακόμη επεισόδιο μιας σειράς αντί να κοιμηθούμε, λειτουργεί ως συναισθηματικό παυσίπονο. Η απόφασή σας δεν είναι «λάθος» στα μάτια του βιολογικού σας συστήματος. Είναι μια απεγνωσμένη προσπάθεια του εγκεφάλου να νιώσει καλύτερα τη δεδομένη στιγμή, θυσιάζοντας τον μελλοντικό σας εαυτό.
Γεφυρώνοντας τη Λογική με το Συναίσθημα
Η κατανόηση αυτών των μηχανισμών είναι το πρώτο, λυτρωτικό βήμα. Την επόμενη φορά που θα αναρωτηθείτε «γιατί πήρα αυτή την απόφαση;», αντικαταστήστε την αυτοκριτική με την περιέργεια. Αναρωτηθείτε: Ποιο δυσάρεστο συναίσθημα προσπαθούσε να αποφύγει ο εγκέφαλός μου εκείνη τη στιγμή; Ήμουν κουρασμένος, μόνος, ή φοβισμένος;
Στη Συνθετική Ψυχοθεραπεία, δεν προσπαθούμε να “σκοτώσουμε” το συναίσθημα για να επιβάλουμε την ψυχρή λογική. Αντίθετα, μαθαίνουμε να αναγνωρίζουμε τα σημάδια του συναισθηματικού μας συστήματος πριν αυτό πάρει τον πλήρη έλεγχο. Εκπαιδεύουμε τον εαυτό μας να δημιουργεί μια «μικρή παύση» (mindful pause) ανάμεσα στο ερέθισμα και την αντίδραση, δίνοντας τον απαραίτητο χρόνο στο λογικό μας σύστημα να επανέλθει.
Δεν είστε οι λάθος επιλογές σας. Είστε ένας άνθρωπος που μαθαίνει να πλοηγείται σε ένα εξαιρετικά πολύπλοκο νευρικό σύστημα. Και αυτή η πλοήγηση, με τη σωστή καθοδήγηση, είναι μια δεξιότητα που διδάσκεται.
Κλείστε μια ενημερωτική συνεδρία
Βιβλιογραφία
Asch, S. E. (1951). Effects of group pressure upon the modification and distortion of judgments. In H. Guetzkow (Ed.), Groups, leadership and men (pp. 177–190). Carnegie Press.
Edmondson, A. (1999). Psychological safety and learning behavior in work teams. Administrative Science Quarterly, 44(2), 350-383.
Harvey, J. B. (1974). The Abilene paradox: The management of agreement. Organizational Dynamics, 3(1), 63-80.
Janis, I. L. (1982). Groupthink: Psychological studies of policy decisions and fiascoes (2nd ed.). Houghton Mifflin.