Στην αρχή της σχέσης, νιώθετε ότι βρήκατε την αδελφή ψυχή σας. Σας λατρεύουν, σας τοποθετούν σε ένα βάθρο. Όμως, με την παραμικρή αφορμή (μια αργοπορημένη απάντηση σε μήνυμα, έναν λάθος τόνο φωνής, μια διαφωνία), ο διακόπτης γυρίζει. Το βάθρο γκρεμίζεται. Ξαφνικά, γίνεστε ο “κακός” της υπόθεσης και δέχεστε μια ανελέητη λεκτική ή συναισθηματική επίθεση.
Υπάρχουν σχέσεις που μοιάζουν με ένα ήρεμο, σταθερό ταξίδι. Και υπάρχουν σχέσεις που θυμίζουν ένα ιλιγγιώδες, συναισθηματικό “τρενάκι του τρόμου”, χωρίς ζώνες ασφαλείας. Όταν ο σύντροφός σας πάσχει από Οριακή Διαταραχή Προσωπικότητας – ΟΔΠ (Borderline Personality Disorder – BPD) ή έντονη συναισθηματική δυσρύθμιση, η καθημερινότητα μπορεί να μετατραπεί σε ένα πεδίο μάχης όπου η αγάπη και η απόρριψη εναλλάσσονται με ταχύτητα φωτός.
Ως ψυχοθεραπευτής, βλέπω συχνά στο γραφείο μου ανθρώπους βαθιά εξαντλημένους, μπερδεμένους και συναισθηματικά τραυματισμένους. Είναι οι σύντροφοι ατόμων με ΟΔΠ, οι οποίοι προσπαθούν απεγνωσμένα να καταλάβουν πώς ο άνθρωπος που χθες τους θεωρούσε “το κέντρο του κόσμου”, σήμερα τους αντιμετωπίζει ως τον “χειρότερο εχθρό” του.
Ο φόβος της εγκατάλειψης και οι απότομες συναισθηματικές εναλλαγές
Στον πυρήνα της Οριακής Διαταραχής μπορεί να βρίσκεται ένας έντονος φόβος εγκατάλειψης, ο οποίος, σε συνδυασμό με τη δυσκολία ρύθμισης των συναισθημάτων, μπορεί να οδηγήσει σε απότομες αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο το άτομο βιώνει τον εαυτό του, τον σύντροφό του και τη σχέση. Τα συναισθήματα μπορεί να βιώνονται με εξαιρετικά μεγάλη ένταση και να είναι δύσκολο να ρυθμιστούν ή να επανέλθουν σε πιο διαχειρίσιμο επίπεδο.
Σε ορισμένες σχέσεις μπορεί να εμφανιστούν έντονες εναλλαγές μεταξύ εξιδανίκευσης και υποτίμησης (idealization and devaluation). Στην αρχή της σχέσης, νιώθετε ότι βρήκατε την αδελφή ψυχή σας. Σας λατρεύουν, σας τοποθετούν σε ένα βάθρο. Όμως, με την παραμικρή αφορμή (μια αργοπορημένη απάντηση σε μήνυμα, έναν λάθος τόνο φωνής, μια διαφωνία), ο διακόπτης γυρίζει. Το βάθρο γκρεμίζεται. Ξαφνικά, γίνεστε ο “κακός” της υπόθεσης και δέχεστε μια ανελέητη λεκτική ή συναισθηματική επίθεση. Αυτό μπορεί να αφήσει τον σύντροφο χωρίς ΟΔΠ βαθιά μπερδεμένο και συναισθηματικά εξαντλημένο.
Περπατώντας Πάνω σε “Τσόφλια Αυγών”
Μία από τις συχνές αντιδράσεις που μπορεί να εμφανίσουν οι σύντροφοι ατόμων με ΟΔΠ είναι η υπερεπαγρύπνηση. Για να αποφύγετε την επόμενη έκρηξη ή το επόμενο ξέσπασμα κλάματος, αρχίζετε να λογοκρίνετε τον εαυτό σας. Μετράτε τα λόγια σας. Κρύβετε τις δικές σας ανάγκες. Αποφεύγετε να εκφράσετε οποιοδήποτε παράπονο, φοβούμενοι ότι θα πυροδοτήσετε μια κρίση.
Αυτή η κατάσταση περιγράφεται στην κλινική ψυχολογία ως “περπάτημα πάνω σε τσόφλια αυγών” (walking on eggshells). Μακροπρόθεσμα, αυτή η διαρκής καταπίεση του εαυτού σας είναι καταστροφική. Η δική σας ταυτότητα σβήνει, το νευρικό σας σύστημα καταρρέει από το χρόνιο άγχος και η σχέση μπορεί να αρχίσει να μοιάζει περισσότερο με μια σχέση φόβου και διαρκούς επιτήρησης παρά με μια ασφαλή σχέση αμοιβαιότητας.
Όταν η αγάπη μετατρέπεται σε προσπάθεια διάσωσης
Πολλοί σύντροφοι αναλαμβάνουν τον ρόλο του “Σωτήρα”. Πιστεύουν ότι αν δώσουν “λίγη περισσότερη αγάπη”, αν δείξουν “λίγη περισσότερη υπομονή” και αν προσαρμόζουν συνεχώς τη συμπεριφορά τους για να αποτρέψουν μια κρίση, ο σύντροφός τους με ΟΔΠ θα θεραπευτεί.
Αυτό είναι μια επικίνδυνη ψευδαίσθηση. Η Οριακή Διαταραχή Προσωπικότητας δεν θεραπεύεται απλώς με την αγάπη σας. Είναι μια σύνθετη κλινική κατάσταση που απαιτεί εξειδικευμένη ψυχοθεραπεία (όπως η Διαλεκτική Συμπεριφορική Θεραπεία – DBT) για τον ίδιο τον ασθενή. Όταν οι επαναλαμβανόμενες εκρήξεις, απειλές ή συμπεριφορές κρίσης οδηγούν συστηματικά τον σύντροφο σε υποχώρηση ή σε εγκατάλειψη των δικών του ορίων, μπορεί άθελά να δημιουργείται ένας κύκλος που διατηρεί τη δυσλειτουργική δυναμική. Γι’ αυτό η σταθερότητα και τα σαφή όρια είναι τόσο σημαντικά.
Τα Όρια ως Πράξη Αγάπης και Αυτοπροστασίας
Ένα από τα σημαντικότερα βήματα για να γίνει μια τέτοια σχέση πιο ασφαλής και λειτουργική είναι η θέσπιση σαφών και υγιών ορίων. Τα όρια δεν είναι τιμωρία. Τα όρια μπορούν να λειτουργήσουν ως ένα ασφαλές πλαίσιο μέσα στο οποίο και οι δύο σύντροφοι μπορούν να αισθάνονται μεγαλύτερη ασφάλεια και προβλεψιμότητα.
- Μην επιχειρηματολογείτε με το συναίσθημα: Την ώρα μιας έντονης συναισθηματικής έξαρσης, η ικανότητα του συντρόφου σας να επεξεργαστεί ψύχραιμα επιχειρήματα και να δει την κατάσταση από διαφορετικές οπτικές μπορεί να είναι σημαντικά περιορισμένη. Μην προσπαθείτε να του αποδείξετε ότι κάνει λάθος. Επικυρώστε το συναίσθημα, όχι την πράξη: «Βλέπω ότι είσαι πολύ θυμωμένος και πονάς, αλλά δεν δέχομαι να μου μιλάς με αυτόν τον τρόπο. Θα μιλήσουμε ξανά σε 30 λεπτά όταν ηρεμήσουμε».
- Απομακρυνθείτε χωρίς να εκδικείστε: Όταν η λεκτική κακοποίηση ξεκινά, εφαρμόστε το «time-out». Όπου είναι εφικτό, ένα τέτοιο διάλειμμα είναι προτιμότερο να έχει συμφωνηθεί εκ των προτέρων και να συνοδεύεται από σαφή δέσμευση για το πότε θα επανέλθετε στη συζήτηση. Φύγετε από το δωμάτιο, εξηγώντας ότι χρειάζεστε λίγο χρόνο για να αποφορτιστείτε και ότι θα επιστρέψετε στη συζήτηση: «Σε αγαπάω, αλλά πρέπει να βγω μια βόλτα για να πέσουν οι τόνοι. Επιστρέφω σε μια ώρα». Η απομάκρυνση εδώ δεν λειτουργεί ως τιμωρία ή ως σιωπηλή αποχώρηση από τη σχέση. Είναι ένας συμφωνημένος χρόνος αποφόρτισης, με σαφή πρόθεση επιστροφής στη συζήτηση όταν και οι δύο θα είστε σε θέση να επικοινωνήσετε πιο ψύχραιμα και αποτελεσματικά.
- Σταματήστε να αναλαμβάνετε την ευθύνη: Δεν είστε υπεύθυνοι για τη ρύθμιση των συναισθημάτων του συντρόφου σας. Μπορείτε να δείξετε κατανόηση, να επικυρώσετε το συναίσθημά του και να είστε υποστηρικτικοί, χωρίς να αναλαμβάνετε την ευθύνη για το πώς θα διαχειριστεί τελικά τα συναισθήματά του. Η συναισθηματική του δυσρύθμιση είναι δικό του κομμάτι προς θεραπεία.
Τα όρια δεν σημαίνουν ότι πρέπει να ανεχόμαστε συμπεριφορές που μας πληγώνουν ή μας κάνουν να αισθανόμαστε ανασφαλείς. Η Οριακή Διαταραχή Προσωπικότητας μπορεί να βοηθήσει να κατανοήσουμε γιατί ένα άτομο δυσκολεύεται να διαχειριστεί έντονα συναισθήματα και αντιδράσεις, όμως η κατανόηση δεν σημαίνει αποδοχή συμπεριφορών που παραβιάζουν τα δικά μας όρια. Μπορούμε να δείχνουμε κατανόηση για τη δυσκολία του άλλου και ταυτόχρονα να προστατεύουμε τον εαυτό μας. Αν υπάρχει φόβος για τη σωματική σας ασφάλεια ή επαναλαμβανόμενη κακοποιητική συμπεριφορά, προτεραιότητα έχει η ασφάλειά σας και η αναζήτηση κατάλληλης επαγγελματικής υποστήριξης.
Η σχέση με έναν άνθρωπο που βιώνει έντονη συναισθηματική δυσρύθμιση μπορεί να είναι βαθιά απαιτητική και μοναχική. Όμως η αγάπη δεν χρειάζεται να σημαίνει ότι χάνετε τον εαυτό σας προσπαθώντας να διαχειριστείτε τα συναισθήματα του άλλου. Μπορείτε να κατανοείτε τον φόβο πίσω από μια αντίδραση χωρίς να δικαιολογείτε μια συμπεριφορά που σας πληγώνει· να είστε υποστηρικτικοί χωρίς να αναλαμβάνετε την ευθύνη για τη συναισθηματική ρύθμιση του συντρόφου σας· και να βάζετε όρια χωρίς αυτά να αποτελούν πράξη εγκατάλειψης.
Η κατάλληλη θεραπευτική υποστήριξη μπορεί να βοηθήσει το άτομο με BPD να αναπτύξει δεξιότητες συναισθηματικής ρύθμισης και να βελτιώσει τον τρόπο με τον οποίο διαχειρίζεται τις σχέσεις του. Παράλληλα, η υποστήριξη του συντρόφου μπορεί να προσφέρει έναν χώρο για να επεξεργαστεί τη δική του εμπειρία, να αναγνωρίσει τις ανάγκες του και να μάθει να θέτει σταθερά και υγιή όρια.
Γιατί το να αγαπάς έναν άνθρωπο που δυσκολεύεται να ρυθμίσει τα συναισθήματά του δεν σημαίνει ότι πρέπει να χαθείς μέσα στη θύελλά του. Μπορείς να μείνεις δίπλα του χωρίς να εγκαταλείψεις τον εαυτό σου.
Κλείστε μια ενημερωτική συνεδρία
Βιβλιογραφία
Mason, P. T., & Kreger, R. (2010). Stop walking on eggshells: Taking your life back when someone you care about has borderline personality disorder. New Harbinger Publications.
Bouchard, S., Sabourin, S., Lussier, Y., & Wright, J. (2009). Relationship quality in couples with a borderline personality disorder partner. American Journal of Orthopsychiatry, 79(1), 55–64.
Fruzzetti, A. E. (2006). The high-conflict couple: A dialectical behavior therapy guide to finding peace, intimacy, and validation. New Harbinger Publications.